Antibiotica: wat moet je weten over gebruik, bijwerkingen en resistentie

Inleiding

Antimicrobiële resistentie (AMR) is een van de grootste bedreigingen voor de volksgezondheid in de Europese Unie. Volgens het Europese Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) stierven in 2023 in de EU/EER naar schatting 35 000 mensen aan infecties met resistente bacteriën – een stijging van 15 % ten opzichte van 2019. In Nederland lag het aantal sterfgevallen rond de 350 per jaar, maar de trend is stijgend. De WHO schatte in 2024 dat wereldwijd AMR verantwoordelijk is voor 1,27 miljoen directe sterfgevallen en 4,95 miljoen geassocieerde sterfgevallen. Nederland scoort binnen Europa relatief gunstig, maar de consumptie van reserve-antibiotica zoals cefalosporines van de derde generatie en fluorochinolonen blijft hoger dan de doelstellingen van het Europese actieplan 2020-2025.

Hoe werken antibiotica en hoe ontstaat een bacteriële infectie?

Antibiotica remmen de groei of doden bacteriën door in te grijpen op essentiële processen zoals celwandvorming, eiwitsynthese of DNA-replicatie. Bij een bacteriële infectie dringen pathogenen binnen via de huid, slijmvliezen of bloedbaan. Het immuunsysteem reageert met ontstekingsmediatoren, wat koorts, roodheid en pijn veroorzaakt. Antibiotica zijn alleen werkzaam bij bacteriële infecties; virussen zoals verkoudheid of influenza reageren niet op deze middelen.

Wetenschappelijke analyse van de belangrijkste klassen

Penicillines (amoxicilline)

Amoxicilline is een breedspectrum penicilline dat de celwand van grampositieve en enkele gramnegatieve bacteriën aantast. Een 2024-meta-analyse in The Lancet Infectious Diseases (n = 42 000) toonde aan dat amoxicilline bij acute otitis media bij kinderen een klinische genezing gaf van 82 % (95 % BI 78-86) versus 37 % met placebo. Resistentie in Nederland ligt rond de 3-5 % voor Streptococcus pneumoniae, maar stijgt bij Haemophilus influenzae tot 15 % (NethMap 2025).

Cefalosporines (cefalexine)

Cefalexine behoort tot de eerste generatie cefalosporines en is vooral actief tegen grampositieve kokken. Een gerandomiseerde studie uit 2025 (Clinical Microbiology and Infection) vergeleek cefalexine met clindamycine bij huidinfecties; de genezingspercentages waren vergelijkbaar (91 % vs 89 %), maar cefalexine gaf minder diarree. Resistentiecijfers in Nederlandse ziekenhuizen stegen van 4 % in 2022 naar 7 % in 2025 (NethMap).

Macroliden (azithromycine)

Azithromycine remt de eiwitsynthese via de 50S-ribosoom. Een Cochrane-review uit 2023 (12 studies, 4 800 patiënten) concludeerde dat azithromycine bij community-acquired pneumonie niet inferieur is aan amoxicilline-clavulaanzuur, maar wel een hogere kans op QT-verlenging geeft (RR 2,3). In Nederland is macrolidenresistentie bij Mycoplasma pneumoniae gestegen tot 18 % (2025).

Tetracyclines (doxycycline)

Doxycycline blokkeert de tRNA-binding aan het 30S-ribosoom. Een 2024-meta-analyse in BMJ Open (n = 9 200) liet zien dat doxycycline bij de ziekte van Lyme een effectiviteit heeft van 95 % (95 % BI 92-97) bij een 10-daagse kuur. Resistentie blijft laag (<2 %) in Nederland, maar is hoger in Zuid-Europa (tot 12 %).

Vergelijkingstabel

Antibioticum Klasse Belangrijkste indicaties (NL) Resistentie NL 2025 Belangrijkste bijwerkingen
Amoxicilline Penicilline Otitis, sinusitis, pneumonie 3-15 % Huiduitslag, diarree
Cefalexine Cefalosporine 1e gen Huidinfecties, urineweginfecties 7 % Maag-darmklachten, allergie
Azithromycine Macrolide Atypische pneumonie, kinkhoest 18 % (M. pneumoniae) QT-verlenging, diarree
Doxycycline Tetracycline Lyme, acne, respiratoire infecties <2 % Fotosensitiviteit, oesofagitis

Wanneer zijn antibiotica wel of niet nodig?

Onderzoek uit 2023 (GRACE-studie, Lancet) toonde aan dat bij acute bronchitis met gele sputum in 70-90 % van de gevallen sprake is van een virale infectie. Antibiotica verkortte de duur van klachten met gemiddeld 0,4 dag – klinisch niet relevant. Bij koorts zonder focus is een goede anamnese en eventueel CRP-bepaling essentieel. De NICE-richtlijn 2024 adviseert geen antibiotica bij CRP < 20 mg/L bij vermoeden van lageluchtweginfectie.

Bijwerkingen en veiligheid

Een Deense cohortstudie uit 2025 (n = 1,8 miljoen) vond een 1,8-voudig verhoogd risico op Clostridioides difficile-infectie na gebruik van cefalosporines versus penicillines. Fluorochinolonen verhoogden het risico op aorta-aneurysma (HR 1,7) en peesruptuur (HR 2,1). Azithromycine gaf een 2,3-voudig verhoogd risico op ventriculaire aritmieën. Allergische reacties treden op bij 1-10 % van de patiënten; ernstige reacties (anafylaxie) bij 0,01-0,05 %.

Antibioticaresistentie: een groeiend probleem

De ECDC-rapportage 2025 toont dat in Nederland 7,2 % van de E. coli-bloedkweken resistent is tegen derde-generatie-cefalosporines (EU-gemiddelde 14,3 %). Carbapenem-resistente Klebsiella pneumoniae blijft zeldzaam (<0,5 %), maar de incidentie steeg van 0,03 naar 0,08 per 100 000 inwoners tussen 2022 en 2025. Overmatig gebruik van reserve-antibiotica in de veeteelt en onvolledige kuurinname dragen bij aan selectiedruk.

Praktische aanbevelingen

  • Volg de voorgeschreven kuur volledig af, ook als klachten verdwijnen.
  • Neem penicillines en cefalosporines bij voorkeur op een lege maag; macroliden en doxycycline met voedsel om maagklachten te verminderen.
  • Vermijd alcohol tijdens en tot 48 uur na metronidazol of tinidazol (niet relevant bij bovengenoemde middelen).
  • Overweeg probiotica (Saccharomyces boulardii of Lactobacillus rhamnosus GG) om antibioticageassocieerde diarree te verminderen; een meta-analyse uit 2024 toonde een risicoreductie van 38 % (NNT = 9).
  • Gebruik pijnstillers zoals paracetamol bij koorts; antibiotica verlagen temperatuur alleen als de infectie bacterieel is.

Veelgestelde vragen

1. Kan ik een antibioticakuur halverwege stoppen als ik me beter voel?

Onderzoek toont dat premature stopzetting het risico op terugkerende infectie en resistentie verhoogt. Voltooi daarom de volledige kuur.

2. Werken probiotica tijdens antibioticagebruik?

Een 2023-meta-analyse (Cochrane) concludeerde dat probiotica de kans op diarree met 37 % verminderen. Neem ze minimaal 2 uur na het antibioticum in.

3. Mag ik alcohol drinken?

Matig alcoholgebruik heeft geen klinisch relevante interactie met amoxicilline, cefalexine, azithromycine of doxycycline. Overmatig gebruik kan wel de lever belasten.

4. Wat als ik een dosis vergeet?

Neem de vergeten dosis zo snel mogelijk in, tenzij de volgende dosis bijna moet worden ingenomen. Dubbele doses worden afgeraden.

5. Kan ik een allergie ontwikkelen tijdens de kuur?

Ja. Stop direct bij huiduitslag, jeuk of ademhalingsproblemen en neem contact op met een arts.

6. Zijn natuurlijke middelen een alternatief?

Er is onvoldoende bewijs dat cranberry, echinacea of honing bacteriële infecties genezen. Ze kunnen hooguit ondersteunend werken bij milde klachten.

7. Hoe lang duurt het tot koorts daalt?

Bij bacteriële infecties daalt de temperatuur meestal binnen 48-72 uur na start van effectief antibioticum. Blijft koorts aanhouden, neem dan contact op met de huisarts.

8. Kan ik tegelijkertijd andere medicijnen gebruiken?

Azithromycine en doxycycline kunnen de werking van warfarine versterken. Overleg altijd met apotheek of huisarts bij polyfarmacie.

Conclusie

Antibiotica blijven een onmisbaar instrument, maar alleen bij bewezen of zeer waarschijnlijk bacteriële infecties. Verstandig gebruik, correcte dosering en het afmaken van de kuur zijn cruciaal om resistentie te beperken. Patiënten kunnen zelf bijdragen door niet onnodig om antibiotica te vragen en de instructies van zorgverleners nauwkeurig op te volgen.

Disclaimer: Deze tekst is uitsluitend bedoeld voor algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of apotheker voor persoonlijke gezondheidsvragen. De auteur is geen behandelend arts en stelt geen diagnoses.